Een team werkt aan een taak. De leider kiest een positie ten opzichte van het team. Dat kan achter, voor of tussen de teamleden zijn. Die keuze beïnvloedt direct hoe het team functioneert.
Enerzijds kan een leider ruimte willen geven en daarom een positie achter het team innemen. Teamleden krijgen dan meer vrijheid om beslissingen te nemen en verantwoordelijkheid te dragen. Dit kan initiatief en betrokkenheid versterken. Het perverse effect ontstaat wanneer de leider te veel afstand neemt. Mensen ervaren het bedoelde vertrouwen dan als afwezigheid. Bovendien missen teamleden op dat moment richting en ondersteuning.
Anderzijds kan een leider juist richting willen geven. De manager gaat daarom voor het team staan. Dit kan zorgen voor duidelijkheid en snelheid in besluitvorming. Het perverse effect hier is dat sturing kan omslaan in controle. Medewerkers gaan minder zelf nadenken. Ze nemen minder initiatief, omdat de leider het denken overneemt.
Daarnaast kan een leider samenwerking willen stimuleren en zich daarom tussen de teamleden positioneren. De leidinggevende verbindt, stemt af en bewaakt het proces. Het perverse effect ontstaat wanneer de leider zichzelf te centraal maakt. Het team ervaart de bedoelde verbinding dan als dominantie. Hierdoor krijgen anderen minder ruimte om hun eigen rol in te nemen.
De paradox van positie en het effect
De paradox van leiderschap is dat gedrag dat bedoeld is om het team te versterken, juist het tegenovergestelde effect kan hebben. Extra ruimte geven kan bijvoorbeeld leiden tot onzekerheid. Meer sturing veroorzaakt soms juist afhankelijkheid. Tot slot kan te veel betrokkenheid de rollen verstoren.
Niet alleen de gekozen positie bepaalt de uitkomst. Het gaat juist om de afstemming tussen intentie en effect. Leiderschap vraagt daarom om continue waarneming. Een goede leider schat feilloos in wat het team op dat moment nodig heeft. Vervolgens past deze persoon het eigen gedrag daarop aan.
Het gaat niet om één juiste positie, maar om het vermogen om te wisselen zonder het doel uit het oog te verliezen.