We denken vriendelijk over te komen, maar zonder dat we het doorhebben kan ons gedrag anderen kwetsen. Vanuit een beschermingsmechanisme, zoals de angst om gekwetst te worden, kunnen we afstandelijker overkomen dan we zelf denken.
We staan er nauwelijks bij stil hoe complex communiceren is. Onze geschiedenis speelt mee in hoe we reageren, terwijl de ander die geschiedenis niet kent. De persoon tegenover ons reageert op onze non‑verbale signalen, zoals onze gezichtsuitdrukking, terwijl wij ons eigen gezicht niet zien en daardoor niet opmerken wat we uitstralen.
De tekening van Ernst Mach hierboven laat zien dat wanneer wij onszelf natekenen wij ons gezicht niet kunnen zien.
Onze blik, lichaamshouding, stem en spierspanning bepalen hoe de ander op ons reageert. De ander reageert vanuit diens eigen geschiedenis, waar wij dan weer geen zicht op hebben. Zo ontstaat er een gebied in de communicatie waarin beide personen niet precies weten wat er gebeurt. We weten niet hoe we overkomen, en we weten niet hoe de ander onze houding interpreteert.
Waar bescherming omslaat in afstand
We leven vanuit een mentaal beeld van wie we denken te zijn. Dat beeld bestaat uit herinneringen, overtuigingen en intenties, en kan haaks staan op hoe we feitelijk overkomen. Rationeel kunnen we denken dat het verleden achter ons ligt, maar ons beschermingssysteem reageert op spanning alsof het nog actueel is. De poging om aardig gevonden te worden wordt door datzelfde beschermingssysteem ondermijnd, omdat afstand houden veilig voelt. Die afstand creëert juist het tegenovergestelde van wat we willen: minder verbinding.
De neiging om een positief zelfbeeld te behouden is diep verankerd in de werking van het brein. Het verstand verklaart ons gedrag met gedachten zoals “ik bedoelde het goed”, terwijl het lichaam spanning en verdediging laat zien. Anderen reageren vooral op die non‑verbale signalen, niet op onze intentie.
Door onszelf open en nieuwsgierig waar te nemen, zonder meteen te denken dat we weten hoe we overkomen, ontstaat er ruimte om te voelen wat er in ons gezicht en lichaam gebeurt. In dat moment kunnen we opmerken hoe we onszelf beschermen en hoe dat zichtbaar wordt voor de ander.
Bron: Ernst Mach, Beiträge zur Analyse der Empfindungen (1886)
Afbeelding: via The Public Domain Review
Verdere verdieping
Ernst Mach was een natuurkundige en filosoof die bekend werd door zijn onderzoek naar waarneming, bewustzijn en de grenzen van het zelfbeeld. Op de Wikipedia‑pagina is achtergrondinformatie te vinden over zijn leven, zijn werk in de psychologie van de waarneming en zijn invloed op zowel de wetenschap als de filosofie.