In onze moderne samenleving die doen en het behalen van resultaten waardeert, willen we niet graag ons gedrag veranderen. Het is immers veel makkelijker om een supplement te kopen dan om onszelf eerlijke, kritische vragen te stellen. Waarom rook ik eigenlijk? Waarom kies ik voor een ongezonde levensstijl en slaap ik structureel te weinig?
Hier ligt een diepgewortelde tegenstrijdigheid. We weten rationeel dat iets laten onze gezondheid ten goede komt. Ons richten op toevoegen maskeert echter onzekerheid. Het geeft ons puur het gevoel dat we op de goede weg zijn.
Ego, schaduw en gedrag veranderen
Ons ego streeft naar controle, veiligheid en snelle winst op de korte termijn. Het wil zich goed voelen, kiest de weg van de minste weerstand en zoekt zo naar directe, zichtbare resultaten. Toevoegen voelt dan als actieve zelfzorg. Omgekeerd ervaren we onszelf iets ontzeggen juist als een pijnlijk verlies of een gevoel van falen. Het vraagt om discipline en zelfreflectie, terwijl dit zware gevoel ons juist passief maakt.
- Toevoegen voelt als winst, vooruitgang en daadkracht.
- Iets laten voelt als verlies, beperking en een harde confrontatie met onszelf.
Dit is de schaduwkant van de moderne mens. We willen onszelf niets ontzeggen. Ontzegging voelt immers als verlies en als een aanval op onze autonomie. Psychologisch gezien weegt verlies simpelweg zwaarder dan winst. Hierdoor bieden we instinctief weerstand aan een transformatie die echt iets van onszelf vraagt.
De meerpaal als symbool van weerstand
Dit psychologische proces lijkt sterk op een dik touw dat strak om een meerpaal zit gewikkeld. Ons ego functioneert als die paal: het zet de situatie stevig vast om controle en schijnbare veiligheid te garanderen. Zodra we ons gedrag veranderen willen, komt er direct een enorme spanning op het touw te staan. Dit is de interne weerstand die we voelen. Hoe harder we vervolgens trekken met pure discipline, hoe strakker het touw zich om de paal klemt. Het ego weigert simpelweg de controle los te laten.
Waarom een doel sterker werkt dan discipline
Nietzsche werpt in het boek Met Nietzsche aan de keukentafel van Thomass en Balthasar een verhelderend licht op deze paradox. Volgens deze filosoof moet niet de discipline of het verbod centraal staan, maar het doel dat we voor ogen hebben. Wanneer ons verlangen groot genoeg is – denk aan een kinderwens, bewijsdrang of een medische noodzaak – wordt het losmaken van het touw ineens wel haalbaar.
Uiteindelijk bepaalt het doel waarop wij ons richten wat we laten.
In zulke situaties zijn de wil en de te behalen winst sterker dan het gevoel van een opgelegd verbod. Onszelf iets ontzeggen roept altijd weerstand op. Door ons op een nieuw doel te richten waarvan we het gevoel krijgen goed bezig te zijn, ontsnappen we aan deze klem. Dit nieuwe doel maakt van iets laten een vrijwillige keuze. De motivatie komt van binnenuit en voelt niet meer als straf, maar als een investering in onszelf.
Kortom, ons ego is volledig gericht op winst. Dat maakt deze neiging zo hardnekkig dat we het met discipline alleen niet volhouden. We kunnen simpelweg niet ontsnappen aan de paradox. Ons instinct wil iets toevoegen, terwijl wezenlijk gedrag veranderen vaak vraagt om iets weg te laten. Soms moeten we ons simpelweg richten op het behoud van iets wat al van waarde is.
Zonnebrandcrème smeren kost meer tijd dan een collageensupplement slikken. Door dit smeren echter als een doel te zien waar winst uit te halen valt, veranderen we onze mindset. In plaats van te vechten tegen het touw van de gewoonte, kiezen we voor een nieuwe richting. Zo investeren we op de lange termijn in het behoud van het collageen dat we al hebben.