Door onszelf te zijn worden we nuttig
Ons ware zelf vindt veiligheid en rust in het niet voldoen aan andermans verwachtingen. De ‘nutteloze’ boom symboliseert dit ware zelf. Het taoïstische verhaal van Zhuangzi helpt ons het nut van nutteloosheid te begrijpen.
Een persoon zit onder een grote boom die nergens voor lijkt te dienen. Het hout is immers onbruikbaar voor boten, kisten, trappen of deuren. Toch staat de boom daar stevig en zichtbaar. De nuttige vruchtbomen in de omgeving hebben wel waarde. Juist daarom plukken, snoeien of hakken mensen ze snel om. Hun nut maakt hun leven kwetsbaar.
Als de oude boom wél bruikbaar was geweest, had men deze allang gekapt. Juist omdat de boom geen duidelijke waarde heeft, blijft hij staan. Hij groeit uit tot een ‘heilige boom’. Dit laat zien dat zelfs het nutteloze waarde heeft. Het hangt er net vanaf hoe we ernaar kijken. Zhuangzi stelde: “Iedereen kent het nut van het nuttige, maar niemand kent het nut van het nutteloze.” De boom voldoet niet aan de eisen van de timmerman. Zo dwingt hij niet af wie hij is.
De waarde van het ogenschijnlijk nutteloze
In onze huidige samenleving bepaalt men nut vaak op basis van directe opbrengst. Het gaat dan om geld, status of productiviteit. Dit zijn externe middelen om een doel te bereiken, namelijk individualiteit en authenticiteit. De maatschappij bestempelt alles wat niet direct productief is al snel als nutteloos. Denk aan staren, dagdromen, wandelen of hobby’s zonder opbrengst. Toch geven juist deze momenten ruimte. Ze maken ons los van de constante druk om productief te zijn. Hierdoor ontstaat er ruimte om te leven, zonder dat anderen ons voortdurend beoordelen op bruikbaarheid.
De boom weigert niet om timmerhout te worden. Hij is simpelweg ongeschikt voor timmerwerk. De boom verbergt deze eigenschap niet en probeert niet ‘recht’ te worden. Hierdoor blijft hij staan en krijgt hij betekenis. Dit vraagt moed, kracht en doorzettingsvermogen. Zeker met het oog op de meningen van anderen en onze neiging om daaraan te voldoen.
We verlangen naar individualiteit. Toch proberen we die te bereiken door dezelfde statusdoelen na te jagen als anderen. We willen de juiste baan, auto of het perfecte uiterlijk op sociale media. Dit is geen echte individualiteit, maar conformisme. We kopiëren anderen en zoeken naar externe bevestiging.
Wu Wei is zonder druk handelen
De filosofie van Zhuangzi kent het concept Wu Wei (‘niet-doen’). Dit beschrijft een manier van handelen die niet geforceerd is. Het sluit aan bij de natuurlijke loop der dingen. Het gaat niet om passiviteit. Het gaat om het vermijden van handelen dat voortkomt uit groepsdruk of verwachtingen. We moeten niet voortdurend proberen nuttig te zijn in de ogen van de wereld. Hierdoor behouden we energie en neemt de kans op uitputting af.
Wu Wei laat zien dat je kunt meebewegen met wat er gebeurt. Je hoeft jezelf niet in een vorm te dwingen die niet past. Het wordt makkelijker om om te gaan met verandering als je die geforceerde ‘nuttige’ rol loslaat. De oude boom blijft staan door wat hij is. Zo kan ook een mens uitgroeien tot een vorm die niet geforceerd is, maar wel waardevol.
Wij proberen waarde te krijgen door nuttig te lijken. Juist dat streven maakt ons uiteindelijk minder waardevol.
Verdere verdieping
Wie meer wil lezen over Zhuangzi als historische figuur en over de taoïstische tekst die aan hem wordt toegeschreven, kan een kijkje nemen op de Wikipedia‑pagina met achtergrondinformatie over zijn leven, context en thema’s.