Door onszelf te zijn worden we nuttig

Ons ware zelf, gesymboliseerd door de ‘nutteloze’ boom, vindt veiligheid en rust in het niet voldoen aan andermans verwachtingen. Het taoïstische verhaal van Zhuangzi helpt ons het nut van nutteloosheid te begrijpen. Een persoon zit onder een grote boom die nergens voor lijkt te dienen; het hout is immers onbruikbaar voor boten, kisten, trappen of deuren. Toch staat de boom daar stevig en zichtbaar, terwijl de nuttige vruchtbomen in de omgeving vanwege hun waarde juist snel worden geplukt, gesnoeid of omgehakt. Hun leven is kwetsbaar door hun nut.

Als de oude boom wél bruikbaar was geweest, was deze allang gekapt. Juist omdat de boom geen duidelijke waarde heeft, blijft hij staan en groeit hij uit tot een ‘heilige boom’. Dit laat zien dat zelfs het nutteloze waarde kan hebben, afhankelijk van hoe we het bekijken. Zhuangzi stelde: “Iedereen kent het nut van het nuttige, maar niemand kent het nut van het nutteloze.” De boom dwingt niet af wie hij is door te voldoen aan de eisen van de timmerman.

In onze huidige samenleving wordt nut vaak bepaald door wat direct geld, status of productiviteit oplevert. Dit zijn externe middelen om een doel, namelijk individualiteit en authenticiteit, te bereiken. Alles wat niet direct als productief wordt gezien, zoals staren, dagdromen, wandelen of hobby’s zonder opbrengst, wordt al snel als nutteloos bestempeld. Toch geven juist deze momenten ruimte, omdat ze ons losmaken van de constante druk om productief te zijn en ruimte laten om te leven zonder voortdurend beoordeeld te worden op bruikbaarheid.

De boom weigert niet om timmerhout te worden, maar is simpelweg ongeschikt voor timmerwerk. Door deze eigenschap niet te verbergen en niet te proberen ‘recht’ te worden, blijft de boom staan en krijgt hij betekenis. Dit vraagt moed, kracht en doorzettingsvermogen, ondanks meningen van anderen en de neiging om daaraan te voldoen.

We verlangen naar individualiteit, maar proberen die te bereiken door dezelfde statusdoelen na te jagen als anderen, zoals de juiste baan, auto of het juiste uiterlijk op sociale media. Dit is geen echte individualiteit, maar conformisme: het kopiëren van anderen en het zoeken naar externe bevestiging.

De filosofie van Zhuangzi, met het concept Wu Wei (‘niet-doen’), beschrijft een manier van handelen die niet geforceerd is en aansluit bij de natuurlijke loop van dingen. Het gaat niet om passiviteit, maar om het vermijden van handelen dat voortkomt uit druk om te voldoen aan verwachtingen. Door niet voortdurend te proberen nuttig te zijn in de ogen van de wereld, blijft energie behouden en neemt de kans op uitputting af.

Wu Wei laat zien dat je kunt meebewegen met wat er gebeurt, zonder jezelf in een vorm te dwingen die niet past. Door niet vast te houden aan een geforceerde ‘nuttige’ rol, wordt het makkelijker om om te gaan met verandering. Zoals de oude boom blijft staan door wat hij is, zo kan ook een mens uitgroeien tot een vorm die niet geforceerd is, maar wel van waarde.

Wij proberen waarde te krijgen door nuttig te lijken, terwijl juist dat streven ons uiteindelijk minder waardevol maakt.