🔻Het verhaal – het nut van nutteloosheid
Een taoïstisch verhaal, geïnspireerd door Zhuangzi, helpt ons het nut van nutteloosheid in te zien. Een persoon zit onder een grote boom en voelt zich nutteloos. Ook de boom blijkt nergens voor te dienen. Het hout is onbruikbaar: een boot zou zinken, een kist zou rotten, een trap zou breken en een deur zou kromtrekken. Toch staat hij daar, stevig en zichtbaar.
Even verderop groeien sinaasappel-, appel- en perenbomen. Hun vruchten zijn waardevol, maar zodra ze rijp zijn, worden ze geplukt, gesnoeid of omgehakt. Hun leven is bitter en kwetsbaar omdat ze nuttig zijn.
Als de oude boom in het midden ooit bruikbaar was geweest, was hij allang omgehakt. Juist omdat hij nutteloos leek, bleef hij staan. Nu hij groot en sterk is, wordt hij als ‘heilige boom’ gezien.
Zo blijkt dat zelfs het nutteloze van nut kan zijn. Het hangt af van de houding waarmee je kijkt.
Lees verder: hoe het vermijden van nut leidt tot een indirecte vorm van nut.
🔒 Deze verdieping is afgeschermd.
Om verder te lezen, koop een Dagpas. Je krijgt 24 uur toegang tot alle premium passages.
[restrict userrole=”dagpas”]
DE INGANG
De ingang is het gevoel van nutteloosheid. De persoon onder de boom denkt dat hij niets bijdraagt. In een maatschappij waarin activiteit wordt beloond, lijkt rust gelijk te staan aan falen. Het brein blijft zoeken naar taken, doelen en prestaties. Zelfs tijdens ontspanning blijft het Task-Positive Network (TPN) actief. Je denkt aan de was, kijkt op je telefoon, beantwoordt berichten. Het lichaam blijft in de actieve stand. Maar onder deze schijnbare nutteloosheid bevindt zich een omschakeling die nodig is voor herstel. Die omschakeling is een functionele reorganisatie van het cognitieve systeem.
HET PERVERSE EFFECT
Wanneer de persoon stopt met doelgerichte activiteit en gewoon zit te niksen, verschuift de hersenactiviteit naar het Default Mode Network (DMN). Van buitenaf lijkt dat op nietsdoen. Maar in plaats van stilstand ontstaat er interne beweging. De spierspanning daalt, het stressniveau vermindert, en het werkgeheugen krijgt rust. De handeling verandert van controle naar loslaten. Juist door rust ontstaat er ruimte voor intuïtieve oplossingen die uit het onbewuste naar boven komen.
Onderzoekers zoals Sandi Mann, Jonathan Schooler en Andrews-Hanna hebben aangetoond dat deze toestand leidt tot aha-momenten. De hersenen combineren onbewust ideeën tot iets nieuws. Dat proces heet mentale incubatie. De paradox is dat het vermijden van nut leidt tot een indirecte vorm van nut. De persoon die zich nutteloos voelt, activeert juist het systeem dat nodig is voor vernieuwing.
DE UITLEG
Het Default Mode Network (DMN) en het Task-Positive Network (TPN) zijn functioneel tegengesteld. Het TPN is actief tijdens werk, planning en externe focus. Het DMN is actief tijdens rust en zorgt voor innerlijke reorganisatie. Wanneer het ene netwerk actief is, wordt het andere geremd. Die afwisseling is noodzakelijk. Zonder DMN-activiteit gaat TPN door en raakt overbelast en zonder TPN-activiteit worden DMN-inzendingen niet omgezet naar een handeling.
Tijdens DMN-activiteit heractiveert de hippocampus oude herinneringen. De mediale prefrontale cortex koppelt die aan nieuwe combinaties. Daardoor verandert de functie van die herinneringen: ze krijgen een nieuwe rol binnen het systeem. Het onbewuste krijgt ruimte, zodat intuïtieve ingevingen naar boven kunnen komen. Die ingevingen zijn functionele koppelingen tussen eerdere ervaringen en nieuwe contexten.
Creativiteit en herstel ontstaan door de afwisseling tussen DMN en TPN. Het ene netwerk genereert nieuwe verbanden, het andere zet ze om in gerichte activiteit. De persoon die nietsdoet, activeert deze samenwerking, daardoor vernieuwt de persoon zijn denken. Die vernieuwing is van waarde voor zichzelf, zijn omgeving en de maatschappij. Wat lijkt op nietsdoen, is de noodzakelijke voorwaarde voor herordening en inzicht.
SILENT SIGNALS
Wanneer de houding tegenover nutteloosheid verandert, ontstaat een omslag. Het brein schakelt van taakgerichtheid naar herstel. Juist door niets te doen, wordt het systeem geactiveerd dat nodig is voor vernieuwing. Dat is het Silent Signal: de nutteloosheid krijgt een nieuwe functie, en blijkt daarmee van nut te zijn.
[/restrict]